Chuyển đổi số và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi hoạt động báo chí, từ sản xuất đến phân phối thông tin. Điều này đặt ra yêu cầu mới về tuyển dụng và đào tạo nhân lực. Nhà báo tương lai không chỉ cần vững nghiệp vụ mà còn phải có năng lực số, tư duy đa nền tảng và bản lĩnh nghề nghiệp để thích ứng với môi trường truyền thông hiện đại.
Tòa soạn thay đổi tiêu chí tuyển dụng
Trong môi trường truyền thông số, các cơ quan báo chí ngày càng cần nhân sự có khả năng sản xuất nội dung đa phương tiện và làm việc trên nhiều nền tảng. Bên cạnh kỹ năng viết, phỏng vấn, chụp ảnh, phóng viên cần biết quay dựng video, xử lý âm thanh, khai thác dữ liệu và phân phối nội dung số. Thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng ngày càng đa dạng, từ báo điện tử, mạng xã hội đến video trực tuyến và podcast. Một sự kiện có thể được phát triển thành nhiều sản phẩm với cách thể hiện khác nhau. Vì vậy, nhà báo cần biết lựa chọn hình thức phù hợp với nội dung, đối tượng và nền tảng tiếp nhận.
AI cũng đang tham gia ngày càng sâu vào quy trình sản xuất báo chí, hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp tài liệu, chuyển giọng nói thành văn bản, dịch thuật, tạo phụ đề và xử lý hình ảnh. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Tòa soạn vẫn cần những người có khả năng phát hiện vấn đề, khai thác nguồn tin, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về sản phẩm. Khả năng tự học, tư duy sản phẩm và thích ứng với thay đổi cũng trở thành những tiêu chí quan trọng khi tuyển dụng.
Nhìn chung, nhà báo tương lai cần ba nhóm năng lực cốt lõi. Thứ nhất, nền tảng nghiệp vụ vững vàng, gồm khả năng phát hiện đề tài, phỏng vấn, xác minh, phân tích và tổ chức thông tin. Đây là yếu tố quyết định chiều sâu, độ tin cậy và giá trị của tác phẩm.
Thứ hai, năng lực số và ứng dụng AI. Nhà báo cần sử dụng được các công cụ sản xuất đa phương tiện, xuất bản số, xử lý và trực quan hóa dữ liệu; đồng thời hiểu giới hạn của AI, biết lựa chọn công cụ và kiểm chứng kết quả. Một nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Phương Anh và TS. Đỗ Anh Đức (Đại học KHXH và Nhân văn) tại Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI”, dựa trên khảo sát 58 nhà báo và 10 cuộc phỏng vấn chuyên sâu, cho thấy người làm báo còn hạn chế ở các kỹ năng chuyên sâu như phân tích dữ liệu, kiểm chứng thông tin số và bảo đảm an toàn thông tin. Kết quả này đặt ra yêu cầu tăng cường đào tạo năng lực số chuyên sâu, thay vì chỉ hướng dẫn sử dụng công cụ.
Ảnh AI minh họa.
Thứ ba, tư duy sản phẩm, khả năng thấu hiểu công chúng và bản lĩnh nghề nghiệp. Nhà báo cần hiểu đối tượng tiếp nhận, nhu cầu thông tin và cách phân phối sản phẩm hiệu quả. Đặc biệt, trước nguy cơ tin giả, hình ảnh và video giả mạo, việc kiểm chứng nguồn tin, tôn trọng bản quyền, bảo vệ quyền riêng tư và chịu trách nhiệm về nội dung càng trở nên quan trọng. Mọi sản phẩm có sự hỗ trợ của AI phải được con người kiểm soát trước khi xuất bản.
Đổi mới đào tạo gắn với thực tiễn tòa soạn
Yêu cầu mới về nhân lực đòi hỏi các cơ sở đào tạo báo chí - truyền thông đổi mới chương trình theo hướng tăng thực hành, gắn kiến thức chuyên môn với công nghệ và nhu cầu thực tế của tòa soạn. Bên cạnh kiến thức nền tảng và kỹ năng nghiệp vụ, chương trình đào tạo cần chú trọng báo chí dữ liệu, báo chí di động, video ngắn, podcast, truyền thông đa nền tảng và ứng dụng AI. Sinh viên cần được thực hành quy trình sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh, từ lựa chọn đề tài, thu thập thông tin đến biên tập và phân phối nội dung.
Tại Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI” ngày 22/10/2026 tại Hà Nội, yêu cầu đổi mới đào tạo được đặt ra cùng với vấn đề chênh lệch năng lực số. Một hướng tiếp cận đáng chú ý là phát triển năng lực báo chí theo ba tầng: Nền tảng nghề nghiệp, năng lực số nghề nghiệp và hiểu biết AI mang tính phản biện. Theo đó, người học không chỉ cần biết sử dụng công nghệ mà còn phải nhận diện giới hạn, đánh giá thông tin và tuân thủ trách nhiệm nghề nghiệp.
Cùng với đổi mới chương trình đào tạo, cần tăng cường liên kết giữa nhà trường và cơ quan báo chí thông qua thực tập, thực hành, dự án phối hợp và sự tham gia giảng dạy của các nhà báo giàu kinh nghiệm. Đây là cách thiết thực để sinh viên tiếp cận môi trường làm việc, nắm bắt yêu cầu tuyển dụng và thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn.
Đối với đội ngũ nhà báo đang công tác, cần tổ chức bồi dưỡng thường xuyên, phù hợp với từng vị trí việc làm; chú trọng khả năng ứng dụng công nghệ vào quy trình sản xuất, thay vì chỉ dừng ở hướng dẫn sử dụng công cụ. Các cơ quan báo chí cũng cần đầu tư hạ tầng, thiết bị, xây dựng quy trình quản trị dữ liệu, hướng dẫn sử dụng AI và kiểm soát chất lượng nội dung.
AI có thể giúp nhà báo xử lý thông tin nhanh hơn, nhưng không thể thay thế khả năng phát hiện sự thật, thấu hiểu đời sống và phân tích vấn đề. Vì vậy, mục tiêu của đào tạo và tuyển dụng trong thời đại AI không phải tạo ra những người cạnh tranh với máy móc về tốc độ, mà là xây dựng đội ngũ biết làm chủ công nghệ, vững nghiệp vụ, giàu bản lĩnh và có trách nhiệm với công chúng.
