Người làm báo Hưng Yên

http://nguoilambaohungyen.vn

Phố Đống thời Tiền Chiến

Câu thơ Quang Dũng viết: “Ngựa từng buộc trước ngõ/ Xe xếp chặt bên hè/ Người từ xa mới lại/ Người sắp sửa ra đi…Không biết có phải câu thơ ông viết về phố Đống thời Tiền Chiến không nhỉ? Cảnh chạy loạn thời ấy. Người tới, người đi; đều chưa rõ mục đích ngày mai vó ngựa mình sẽ dừng lại miền đất hoang cỏ dại nơi nào... Ngày ấy, lớp văn nghệ sĩ trí thức thường nhắc tới Cống Thần, Chợ Đại, Đống Năm, là nhắc đến cái nôi kháng chiến, chỗ ẩn thân của lớp trí thức Cách mạng. Nơi tụ hội tinh hoa con người. Nơi gặp gỡ trai thanh gái lịch, bằng con đường cỏ hoa, xe ngựa. Nước chảy, bèo trôi… Những chú ngựa gầy chạy đường dài về Đống chừng đã mỏi gối. Thi thoảng “hí hoét” một tiếng như muốn nhắc nhở những tráng sĩ ra sa trường
111

Phố Đống Năm nằm trên mặt đường Quốc Lộ 10 Hải Phòng - Thái Bình - Nam Định. Kẹt giữa hai dòng sông Kim Bôi và sông Tiên Hương dài chừng ba cây số. Sầm uất nhất vẫn là khu chợ Đống - Phố Đống. Hai dòng sông bắt nguồn từ sông Luộc, đổ ra cửa Trà Linh, vẫy vùng sóng nước với biển cả. Giữa hai con sông là làng Tuộc, Khuốc, Tăng, Phạm, Nguyễn, Xá. Phía tay phải làng Lịch Động, Kí Con, Làng Nội, Tìm, Lan, Giắng. “Qua Lan xuống Giắng vào HàNhững tên làng Kẻ, Làng Cổ Khúc (Khuốc), Cổ Quán là những làng của “kẻ chợ” dân trao đổi hàng hóa cho nhau tương đương với chợ thời cổ. Mảnh làng – hồn làng nhỏ bé, hiền lành, cần cù bòn đãi thóc gạo nuôi sống con người. Tên làng quanh phố Đống, lịch sử kì dị hấp dẫn gắn liền với Gà Tó, Lợn Tó, Dưa Quài, Khoai Bái… góp phần đưa phố Đống trở nên sầm uất, tươi miếng ăn, đẹp cái mặc.

Ăn làng Ngói – Nói làng Khuốc”, là đỉnh cao văn hóa ẩm thực phố Đống. Nhưng tiếng trống chèo làng Khuốc, và “Múa rối” làng Nguyễn đã đưa phố Đống thành như phố phường thời Tiền Chiến… Con đường xưa thưa thớt bóng người đi về các thôn trang quanh phố Đống. Những buổi sáng sớm, lòng bừng tỉnh cảnh sương thu tĩnh mịch, bảng lảng khói chiều như bóng nước Tây Hồ. Thúng đội, quang tre, đòn gánh đẽo. Nương thôn làng Sồng, Sen, Khuốc, Tuộc, Tăng, Phạm… đã đưa hương thổ của làng mình, đất mình vào chợ Đống. Nào bánh cuốn, bánh dợ, bánh mật, bánh bèo, bún ốc, bánh chưng, bánh gai... Mùa xuân có bánh cúc. Những cô từ Hà Nội xuống mở quán cà phê, mấy cô từ Hải Phòng dạt vào phố Đống từ đầu năm 1948, kéo theo cả đám “tầm phơ tầm phất” phức tạp. Người Phố Đống gọi là đám “bờ lờ” (buôn lậu). Ôi thôi! Thuốc Ký ninh, thuốc chữa bệnh giang mai đâu thiếu… Bọn gái “thập thềnh” (làm tiền) táp vào đây kiếm sống. Hàng quán bọn này đâu công khai như mấy bà nhà quê bán quả mít, quả ổi, mùi vị dễ thương mời gọi người cả chợ. Hàng của gái “thập thềnh” thường “thì thụt”, nói “lóng” khó mà ai hiểu. Cho nên phố Đống có bút máy Pắc-ke, có thuốc lá “cô táp”. Người tình báo Vũ Ngọc Nhạ đã vượt đò Tìm, vào phố Đống mua chiếc bút Pắc-ke cho ông em Vũ Ngọc Khoa trước khi vào nghề… Thị trấn lèo tèo, phơ phất mươi ngôi nhà gạch, còn toàn đường đất, bỗng nhộn nhịp hẳn lên. Có hiệu ảnh Trí Tâm, có hàng tạp hóa Ngọc Anh, hàng bán dầu hỏa Đức Mỹ. Rạp hát ngay ngõ chợ. Có quán cà phê, phòng hát. Sang trọng thế! Những đêm xem múa rối “khô”, múa rối “nước” của các cụ từ làng Nguyễn đưa ra. Rồi mấy canh hát chèo làng Khuốc cụ Mầm, cụ cả Tam đưa xuống. Phố Đống thành nơi hội tụ dập dìu tài tử…

Văn nghệ sĩ trên các nẻo đường kháng chiến như bèo hợp, mây tan. Lúc đi, khi ở. Nhưng đã về phố Đống không thể nào quên được bát phở nhà hàng Thuận Đức, và không bỏ qua được ngõ chợ với những gánh rau cần từ vùng Sa Cát đưa lên. Không nỡ bỏ đi dưới ánh mắt cô hàng xóm từ bãi Cát Trạng gánh rau muống đi vào phố. Nhớ quả ổi Bo, nhớ chuối vườn Cổ Tiết, nhớ gà Tò, nhớ lợn Tó… Trăm cái nhớ, nghìn cái thương. Khẽ chạm tay vào là nhớ… Nhớ bàn tay ngà ngọc của mấy cô hàng xóm. Hàng bày la liệt trên chiếu lá, mảnh áo tơi rách, ngồi dưới gốc bàng, hàng gối lên nhau thành dãy dài, bên anh thợ khóa Lịch Động. Cạnh đó thằng lùn bán buôn thuốc tê thấp… Càng đi sâu vào giữa chợ, càng gặp nhiều món ăn hấp dẫn bên nồi nước sôi ùng ục, khói nghi ngút, trong lều quán chơ vơ. Ngồi đấy, mấy vị nghệ sĩ ăn miếng dồi tiết lợn hoặc miếng phèo con cái “vạy”. Hớp chén rượu nổi tiếng làng Ngói. Uống ít say nhiều. Cuối bữa, thế nào cũng húp bát cháo lòng trút lưỡi, trộn hành tươi, rau dăm thái nhỏ. Miệng ăn, tai lắng nghe tiếng hát của bà xẩm chợ đang từ đầu lối đi vào… Câu hát “xẩm chợ” mắt ta hiện ra ba sáu phố phường Hà Thành… Hàng Cháo, Hàng Hành, Hàng Đường, Hàng Gà… Mỗi tên phố gánh nặng một nỗi ưu tư, thân phận một con người đeo đẳng theo mỗi cuộc đời nhỏ bé.

Trong số khách uống chè sớm có cả nhà văn Sao Mai, dắt vợ về phố Đống ngắm cảnh Hà Nội qua cái thị trấn bé nhỏ này. Theo nhà thơ Trần Lê Văn, Sao Mai tiền tiêu nhẵn túi, phải trông vào sự giúp đỡ của anh em văn nghệ. Cô gái tên là Tiếng, người làng Nhuộng (Ý Yên). Khi báo Công Dân đóng ở Nhuộng, hai người gặp nhau, lấy nhau… Cô Tiếng ngày ấy giờ đã là cụ Tiếng. Theo chồng suốt cuộc đời, kể cả sau này đi khai hoang ở đất Phú Thọ… Trần Lê Văn mô phỏng cuộc tình đó, mấy câu thơ đùa bạn: “…Về đâu? Về đây! Khi túi tiền đã hết/ Anh dắt em, một chiềuÔi! Bước chân ngập ngừng trên Phố Đống Năm…

Đi sâu vào giữa chợ, qua hàng Mành, hàng Chiếu, hàng Nan, thúng mủng rổ rá, nong nia, dần sàng từ mọi miền chở về chợ Đống. Mảnh đất rộng hàng mấy mươi mẫu. Lúc nào cũng cảm thấy chen chúc, chật chội, hôi hám. Lúc còn bé, các ngày 3, ngày 7, tôi theo mẹ đi chợ Đống. Tìm đến chỗ lão Gù bán tò he, trên mẹt bày la liệt những cá nước, chim trời. Có cả ông múa gươm, cưỡi ngựa màu sắc rực rỡ, làm bằng đất nung. Có loại làm bằng bột, nhuộm xanh đỏ, tím vàng… Không đứa nào quên được con gà đất mào đỏ như lửa, oai vệ, ngẩng cổ cất tiếng gáy ò ó ò o… Khi ấy mắt lão Gù nhím lại, ấp hai bàn tay vào con gà đất lấy hơi thổi. Cái ống sậy nho nhỏ, có lắp lưỡi gà bằng mảnh lá nón cắt vừa khít. Tiếng gà tạo cho chợ búa, phố xá náo nhiệt hẳn lên.

Gần bờ sông Kim Bôi, gió thổi, có lúc se sắt, lạnh giá người ngồi. Đấy là hai quán nối liền nhau, một anh bán kính Lịch Động, một anh khắc chữ vào bút máy. Mấy cô gái tản cư về đây rê guốc “phi mã” của Hà Thành, tắt qua làng Bùi, Làng Tuộc, đi ra chợ để thưởng cái không khí chợ quê, người quê. Các cô bíu vai nhau đứng xem anh thợ bút khắc chữ như rồng bay phượng múa trên những chiếc bút máy nắp vàng cho mấy thanh niên thời thượng ngông đời… Vòng qua hàng thóc gạo, những thúng gạo tám, gạo dâu có ngọn trông như núi tuyết. Chim bồ câu từng đàn đang sà xuống. Nó cũng chả sợ người, người càng quí nó. Bỏ qua hàng trâu, bò, lợn, là đến hàng tươi: tôm, cá, ốc, ếch, lươn, chạch, rồi cào cào (gọi là tôm đồng). Những đứa trẻ tóc đỏ hoe, ngồi ôm chiếc giỏ tre đợi khách đổi cua lấy sách vở đi học. Phía tay phải hàng mành phơi, cót trải, thoảng mùi tre ngâm nứa chẻ. Khách Hà Thành nhón chân, nhẹ bước xuống thuyền, bơi qua sông Kim Bôi, sang làng lúa.

Dòng Kim Bôi, nước chảy xuôi nhẹ dòng sông thi phú, dòng sông gọi bạn. Bờ sông làng lúa, xanh mướt hàng dâu da, hàng nhãn quả, mùa nào cũng thả hoa trắng dịu nhẹ. Dưới vòm dâu da ẩn những mái tranh lúp xúp. Đêm đến ánh đèn măng sông của cửa hàng của mấy cô gái bán giải khát, mặc áo thanh thiên, chào khách, hắt xuống lung linh, màu hồng của đèn đỏ treo dọc bờ sông. Ngồi đò dọc từ cầu Kim Bôi xuống phố Đống nghe tiếng hát, mang nỗi buồn vời vợi từ chiếc máy quay đĩa than, rù rì, lẹt xẹt: “Một đoàn người đi lang thang/ Lúc kháng chiến xa nhà/ Biệt li dời gấm hoa…” (Phạm Duy)Hay tiếng hát Nụ cười sơn cước... Những tâm trạng trí thức tiểu tư sản xa nhà đi kháng chiến.

Bờ sông Kim Bôi. Trong một quán nước, có mấy cuốn sách của nhà sách Mậu Hiên từ thị xã Thái Bình của ông Thiếu Bảo đưa lên. Những tờ báo còn thơm mùi mực đang trải ở mặt bàn. Trần Lê Văn, Lộng Chương gặp Vũ Quốc Uy ở đó. Theo yêu cầu của anh Uy xây dựng nhóm kịch diễn để gây thanh thế. Nhà viết kịch Lộng Chương phụ trách. Trần Lê Văn, Hoàng Công Khanh viết vở diễn hai tối ở đình Khuốc. Trùm sò Lộng Chương lần ấy tuyển lựa được mấy diễn viên có “ngón nghề” như: Tuyết Khanh, Kiều Liên, Tường Vi. Trong đó Tuyết Khanh là một thiếu phụ “Hồng nhan đa truân” đã qua mấy lần đò. Đối tượng nhiều người viết thơ tặng. Trong đó có Vũ Hoàng Chương: “Mấy thuở còn thơm trang dị sửMuôn đời vẫn đẹp gái Tây SươngHôm nào Khanh nhỉ tình ta mớiHà Nội đèn treo đỏ phố phường…

Diễn xong, sáng hôm sau. Trần Lê Văn và Lộng Chương ở lại Khuốc chơi, xem cái ăn, ngắm cái mặc, nghe giọng Khuốc. Gặp được Thầy Hoàng Như Mai, cây đại thụ văn nghệ ở nhà nghệ nhân chèo Cao Kim Điển. Thầy Mai coi hai ông như cùng hội cùng thuyền, mời ở lại thết cơm, uống rượu “nổi tăm” làng chèo…

Cuộc kháng chiến đã làm người ta hởi lỏng hởi dạ. Tâm hồn như được bay bổng, lãng mạn. Theo cái đẹp của ý tưởng cách mạng. Quán xá dọc bờ sông. Chiến sĩ ngược đường lên Việt Bắc, vẫn hát Thiên ThaiTrương Chi. Có cô nằm võng đay làng, ru con bằng Chinh phụ ngâm: “… Đưa chàng lòng dặc dặc buồn/ Bộ khôn bằng ngựa Thủy khôn bằng thuyền…Hát thế mà không bị quy vào lập trường giai cấp, hay tiểu tư sản. Vui là thế. Hồ hởi là thế…

Bờ sông mộng mơ “Hồn bướm hoa tiên”. Ở đấy có một quán của cô gái xứ Đoài xuống phố bán cà phê sinh sống. Đôi mắt cô chủ quán trong veo. Nhìn vào đôi mắt xanh, người ta cảm thấy không nhìn thấy bóng núi Ba Vì. Theo nhận xét của Trần Lê Văn, bạn thân của Quang Dũng, nguyên Đại Đội Trưởng Tây Tiến hôm đó cũng ngồi ở quán. Đôi mắt ấy đẹp và buồn như đôi mắt người đẹp Trời Âu. Gợi cho Quang Dũng viết bài Đôi mắt người Sơn Tây: “…Vầng trán em mang trời quê hương/ Mắt em dìu diu buồn Tây Phương”. Nếu đúng vậy thì phố Đống quả là phố thị tạo niềm cảm hứng cho các thi nhân. Tự hào lắm thay!

Với không khí, hoàn cảnh, con người phố Đống, văn nghệ sĩ kháng chiến thời đó đã đưa ra một nhận xét: “Văn nghệ liên khu 3 lãng mạn hơn khu 4. Khu 4 nghiêm ngắn hơn”. Đấy, thì đến như cụ Hữu Loan (Liên khu 4) lãng mạn thế mà tả cặp vợ chồng trong cuộc thành hôn: “Ngày hợp hôn nàng không đòi may áo cướiTôi mặc đồ quân nhânĐôi giày đinh bết bùn hành quân…”. Còn Yên Thao ngoài liên khu 3 lại viết: “Nhà tôi ở cuối chân đồi/ Có giàn thiên lí có người tôi thương…” đấy thôi…

Ngồi trong quán cô gái người xứ Đoài vào lúc vừa tang tảng sáng, khách văn nhân nghe lơ thơ gió thổi bay trên vòm cây nhãn vào mùa hoa nở. Một tình sương như thế, cô chủ quán đưa tay cài cúc “bấm” cổ, sửa lại mái tóc đuôi gà, nắn lại vành khăn lụa. Thì ôi, Khách nào mả chả run rẩy trước cái đẹp tĩnh lặng của người con gái phố Đống.

Người khách cao dỏng, quần trắng lá tọa, áo the thâm, khẽ vắt đuôi áo lên đầu, e hèm… bước vào quán. Cái ghế góc nhìn xuống dòng sông thi phú. Lúc nào vị này cũng ngồi đấy. Khoảng sông nước tĩnh lặng hình như dành cho riêng vị… Chẳng bao giờ cô chủ quán để cho ông khách có cảm giác chơ vơ hụt hẫng… Ông cũng cảm nhận được thế, và bè bạn ông đến quán chẳng bao giờ lấy lại đồng tiền lẻ. Tiếng gà sáng sớm làng ven sông vẫn vọng ra. Phảng phất canh gà Thọ Xương. Mong sao cảnh đó đừng tan đi, mất đi… Thuốc lá, thuốc lào, tiếng rít của điếu cày, thoảng mùi cà phê thơm ngát… Chỉ thế thôi cũng đủ níu kéo lòng văn nhân ở lại.

Quán cao lâu cô Đào Hoa cũng gần đây, rồi dẫy thuốc bắc của cụ Tam Thọ, Cửu Đậu, Cụ Ba Rượu cùng nhau tạo hương thơm gọi khách. Gần trưa, phố phường càng nhộn nhịp. Dòng sông Kim Bôi như nhuốm nắng tươi. Nước lên làm rối bụi cỏ ven sông, và tiếng gàu của cô gái Hà Thành vừa vập vào thành giếng cổ tạo cảm giác ngây ngất. Mấy vị khách bên chén rượu tăm với đĩa giò lụa nóng, tươi màu hồng, hiện ra hai chữ “Cổ Khúc” giữa khoanh giò. Ăn chơi sành điệu như thế là cùng, có đâu hơn được phố Đống. Một vị khách cất cao giọng “Ơi người gánh nước sân đình/ Còn chăng hay đã trao tình cho ai…

Ngày vui ngắn. Tết Kỷ Sửu, ngày ông Táo lên trời (23 tháng chạp), tiếng súng từ nhiều ngả đã vang lên ở đồng lúa Thái Bình. Giặc tràn từ Nam Định sang, từ Hải Phòng vào. Người ta gọi là sự kiện “Tây” O - Thái Bình. Dân chúng nằm trong vòng tròn chữ O, chạy lung tung. Mấy nghệ sĩ phố Đống dạt xuống Thần Đầu, Thần Huống (Thái Ninh). Cánh Lộng Chương, Trần Lê Văn, Quang Dũng bốc bạn bè lên con đò quá giang qua bến đò Thanh Nga, Nhật Tảo sang Nam Định hạ trại. Mới đêm trước vợ chồng Văn Cao cõng con trai đầu lòng Văn Thao về Phố Đống. Nhạc phẩm Tiến về Hà Nội được nhạc sĩ Tạ Phước, bố Tạ Bôn dàn dựng một đêm ra trò cho người phố Đống thụ hưởng. Mấy hôm sau lại vội vã cõng con về Việt Bắc. Còn nhóm Phạm Duy chạy dạt vào Khu 4. Anh em Văn nghệ Liên khu 3 cùng “táp” vào Thanh để nhờ đất đứng chân “dụng võ”… Thời kỳ này gọi là thời kỳ “lột xác”. Theo như cụ Văn Cao tâm sự, thời đó Văn Cao không viết “cờ Hồng” mà viết rõ “cờ đỏ sao vàng”. Thời kỳ này này tư tưởng chuyển mạnh. Các thầy Hoàng Như Mai, Nguyễn Tường Phượng, Vũ Hoàng Chương, chuyển về thôn Bắc Đông Sơn, vùng này có đồng bào Công giáo ở giáp với làng Tào Xá. Câu thơ Vũ Hoàng Chương bắt đầu có lửa: “Đêm xưa 19/12 đất Việt miền Trung đến ải ngoàiMột loạt núi sông vùng đứng dậyTung lòng bất khuất quét chông gai…”. Nắng, lửa của cuộc kháng chiến đã đi vào thơ ca thời đó. Dân Phố Đống và nữ sinh trường Phan Thanh chuyền tay nhau đọc bài thơ thầy Chương viết tặng các chiến sĩ trường Sỹ quan Lê Lợi - Liên Khu 3 đóng ở Khuốc với đề tài Áo mùa đông binh sỹ: “… Mùa lạnh đã về kia ai chiến sĩ?/ Áo nhung trao mỏng mảnh ấm gì chăng?/ Ngùn ngụt bãi sa trường lê tử khí/ Đàn quạ bay rợp bóng cô Hằng…/ Bông ấm áp vải dày ta chẳng có/ Để dâng ai chung một hội một thuyền/ Ta rút sợi tơ lòng van với gió/ Gửi dùm đi tạm chút gọi là Duyên” (Phủ Đông Quan - 1949)Bài thơ này do thầy Lương Hữu (Lượng) dạy văn trường sư phạm Thái Bình, có chút cơ may tản cư về từ đường nhà cụ Mai (Đông Sơn) gần phố chép lại được. Nhà cụ Mai Văn Am có thầy Vũ Hoàng Chương và thầy Hoàng Như Mai ở trọ. Ông Am đưa tay chỉ cái giường cũ nói với Thầy Lương Hữu “Cái giường thầy nghỉ hôm nay, xưa cụ Vũ Hoàng Chương vẫn nằm. Thầy Chương có nhiều tài lắm. Một lần bà nhà tôi đi chợ Đống Năm về, vừa đưa hai tay nâng thúng từ trên đầu đặt xuống sân gạch. Con mèo mướp đang nằm trong tro bếp vươn mình, giũ lông lao ra vờn quả bóng dưới nắng thu. Ông Chương nhanh tay rút bút kí họa bức tranh tuyệt đẹp tôi còn giữ mãi…”

Phố Đống ngoài thầy Hoàng Như Mai, Vũ Hoàng Chương, các danh sư, danh sĩ về đây hội tụ, như Đinh Hùng, Nguyễn Tường Phượng, Văn Cao, Quang Dũng, Sao Mai… Họ ở dù cho một ngày, một tháng, một năm, để hưởng cái “Phúc” các cụ xưa gửi vào phố Đống. Quanh cái ấm tích pha trà ủ trong giỏ mây, cốc chén xếp trong rổ tre nhỏ. Chè khô đổ trong ống tre, ống nứa hoặc gói treo nóc nhà. Cô chủ quán, ngồi nép vào gốc cây bàng, cày nhãn rót nước, thi thoảng góp đôi lời đưa đẩy vào chuyện cho khách vui lòng. Mắt nhìn mắt, tay chạm tay, ấm áp thân tình. Khách nhìn sông, sông mời khách, lời lẽ qua lại tấm mành che. Những tán lá xanh đọt chuối, bè nứa, bó lá dong từ ngược xuôi về. Cảnh tình thật nao lòng… Các cụ thì đã hẳn rồi, còn thi sĩ Hoàng Chương thốt lên tiếng thơ: “… Và ai đó ngồi quanh lửa ấm/ Chuyện thế gian thời cuộc mở thâu đêm…”. Cụ Am trông coi từ đường kể lại. Người ở làng Đông Sơn, nhưng hồn các thầy gửi ra phố Đống. Một vài buổi không cuốc bộ ra phố, không chịu được. Sớm đi, tối khuya mới về. Biết trưa đó ngả vạ ở chiếu chèo, quán hát nào, khó mà đoán được.

Nhà thơ Vũ Hoàng Chương trước yêu Tố Uyên. Tố Uyên phụ ông vì nghèo, đi lấy người khác, cưới vào ngày 12/06. Ông làm thơ khóc “Tháng sáu mười hai từ đây nhé/ Chung đôi từ đấy, nhé lìa đôi…”.  Sau này ông lấy Thục Oanh. Thi sĩ còn có người bạn tâm giao là nữ sĩ Ngân Giang. Theo Ngân Giang, ông Hoàng thi sĩ thích bài Mây trắng của nữ sĩ… “Mây trắng lang thang mãi cuối trời/ Gió chiều heo hút khắp nơi nơi/ Thương thay trên quãng đường chia ngả/ Thì ngả nào không có lá rơi…” Ông Hoàng thi sĩ đã vung bút họa lại trong đó có hai câu kết… “Tình thu lạnh lắm Rồng ao cạn/ Há chỉ phòng thu lệ nến rơi…Sau 1954, Vũ Hoàng Chương mang theo hồn người phố Đống, tình nữ sĩ đi Sài Gòn. Đất nước thống nhất. Từ Sài Gòn, ông gửi qua Vũ Hoàng Địch, em trai ông ở Viện Triết học, đem về cho nữ sĩ một món quà “mọn”. Đó là tấm gấm hoa văn chữ Thọ rất đẹp, kẹp mảnh giấy xuyến. Viết chưa đầy hai câu thơ Mây trắng: “Trên quãng đường chia ngả/ Thì ngả nào không có lá rơi…Nhà thơ họ Hoàng chia sẻ nỗi bất hạnh với nữ sĩ, khác gì bất hạnh đời mình. Vũ Hoàng Chương ngầm khuyên nữ sĩ đi tu để khỏi rơi vào “Bể khổ, sông mê”. Nữ sĩ nâng tấm gấm trên tay, mắt vọng vào trong ấy… Có lúc vọng về phố Đống, cố tìm lấy bóng chàng Chương. Hình như tai nữ sĩ nghe thấy tiếng hát ca Trù của cụ Phúc Hồ và Trần Thị Tuyết cuối 1949. Về phố Đống hát vài canh giờ cho các vị danh sư danh sĩ ngồi nghe, trong đó có Vũ Hoàng Chương…

Nhận được quà mà lòng đau, phận tủi. Đời một nữ sĩ chỉ quanh quẩn trong cái quán nghèo, ngày quét lá rụng nấu nước. Vốn liếng có năm đồng bạc. Để rồi có lúc người tài hoa bạc phận ấy phải thốt lên: “Sớm tối dăm ba đồng vốn liếng/ Tháng ngày dăm bảy khách văn chương/ Ôi năm cứ đến xuân không hẹn…”.  Nữ sĩ nghẹn ngào bởi không giữ được tấm gấm đó, bán đi đong được 5 yến gạo, đủ tiền may cho mình bộ “bạc y”. Hồi đó Ngân Giang (Đỗ Thị Quế) đã ly hôn với ông Nguyễn Văn Hàm, Chánh văn phòng thủ hiến Bắc Việt, một nách nuôi con. Bẵng thời gian, bà nhận được tin từ Thục Oanh, báo Vũ Hoàng Chương đã mất. Đêm khuya viết vội đôi dòng khóc người tri kỷ: “… Ơi Vũ Hoàng ơi! Ơi Vũ Hoàng/ Mười hai tháng sáu lạnh màu tang….

Những ngày đầu năm 1949, nhà văn Nguyễn Đình Thi có về phố Đống tìm gặp các văn sĩ, thi sĩ. Ông qua làng Cổ Khúc (làng Khuốc) thăm trường Phan Thanh. Một đêm dong bộ lên Phủ Tiên Hưng, qua cầu Kim Bôi ngắm dòng sông thi phú vào độ xuân về. Được anh em đưa vào nhà cụ Quảng Thành, hiệu buôn thuốc bắc lớn nhất phủ đệ. Nhờ cái sân gạch to nhà buôn, đêm trải chiếu Hới ràn rạt, tổ chức nói chuyện văn hóa Cứu Quốc. Ông nói đâu một buổi, mà nói nhiều đêm liên tục. Sau buổi nói chuyện, thế nào cũng được chủ nhà bê lên tô cháo gà nóng đãi khách văn chương. Trong đó có nhà thơ Vũ Hoàng, Nguyễn Đình Thi với nguồn cảm mạch say sưa nồng nhiệt nói với các danh nhân danh sĩ tụ về phố Đống, về hồn non nước mang trong mình, trong những câu thơ đầy hào khí: “Đây Hồ Gươm – Đây Hồng Hà – Hồ Tây/ Đây lắng hồn núi sông ngàn năm… Hà Nội cháy/ Khói lửa ngập trời. Hà Nội ầm ầm rung… Sông Hồng reo!... Vùng lên hỡi chiến sĩ ta ơi!...”.

Gần trăm năm đã đi qua bao số phận con người, thăng trầm lịch sử. Dòng Kim Bôi, dòng sông thi phú đâu còn? Nó chỉ còn dòng nước nho nhỏ nghèn nghẹn chảy, trong nỗi niềm u uẩn. Bây giờ cửa cao, nhà rộng chọc trời, đèn xanh, đèn đỏ, nhập nhòa sớm tối. Hàng hóa tràn ra cả mặt đường. Hả hê quá. No đủ quá. Nhưng ta thấy nó thiêu thiếu thứ gì… Đó là con đường dâu da xanh lá. Thiều bóng dáng anh Gù bán tò he, thiếu hiệu ảnh Trí Tâm, thiếu hàng cót, nhớ hàng mành, nhớ ông già bán thuốc tê thấp… Tất cả đã đi vào quá khứ. Nhưng gương mặt chú Lúy thập thềnh, hờ hễnh, hàng ngày đội mẹt bánh trôi dọc phố. Chú đi rất đúng giờ như chiếc đồng hồ nước nhỏ tí tách từng giọt. Chú đã đánh thức cả phố, khi tiếng rao cất lên “Ai bánh trôi nước không?”.  Tiếng rao lọt vào từng căn nhà, ngõ nhỏ nó vừa yên tĩnh, vừa thân thiện. Hai tay chú khuềnh khoàng, hai chân chạng hạng đi, như dấu phẩy dấu chấm trên mặt đường. Hàng chú “độc” chỉ để phục vụ cho các văn nhân tài tử, cô chiêu, cậu ấm chạy loạn về đây… Chú Lúy như một cái gì gần gũi, cái gì thiêng liêng không thể thiếu được. Thiếu tiếng rao chú Lúy, thiếu tiếng gà đất gáy lên từ góc chợ, thiếu ông già bán thuốc tê thấp… thì còn đâu ra phố Đống. Nó như hạt bụi lề đường, như quả ớt cay, miếng riềng già trong mẹt thịt chó, như miếng gừng thái chỉ thả vào bát mắm rươi, để các cụ chấm thịt ba rọi ngồi giữa chiếu nhà cụ Cửu Đậu. Nó như miếng gỏi cá mẻ chở từ làng Tào Xá vào phố Đống. Cái làng có “Năm thôn chín họ, chín nhà thờ/ Bảy họ trên bờ, một họ dưới sông. Còn họ nữa đi đâu”… Món cá gỏi đã góp cho bao văn nhân ngày ấy gặp gỡ nhau thân thiện hơn, yêu nhau hơn, tạo ra chất giọng thơ thời tiền chiến viết ở phố Đống: “Ta hàn sĩ nửa đời luân lạc mãiXót cho ai cùng lạnh giấc tha hương” (Vũ Hoàng Chương)… Tất cả giờ chỉ còn là ký ức…


Tác giả: Võ Bá Cường
Nguồn Văn nghệ số 1+2/2021

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây